VOORWOORD
Geschreven door Jelle van der Ster – Directeur SETUP Medialab 

Een aantal jaren terug vond ik op YouTube een zwart-wit fragment van de Amerikaanse tv uit de jaren ’50 of ’60. Het was een sketch waarin Louis Armstrong - een bekende jazz-muzikant uit die tijd -  trompet speelt in het decor van een tv-studio dat een zonnig plein moet voorstellen. Vervolgens zie je een kleine man met een net pak, een bril en krullen het beeld in lopen. De man luistert aandachtig naar wat Louis speelt, maar kijkt steeds verwarder. De man onderbreekt Louis Armstrong en zegt: “Maar Louis, wat je nu speelt kan helemaal niet, je gebruikt een Dorische en Ionische toonladder door elkaar.” Er valt een korte stilte terwijl Louis de man wat vragend aankijkt. Dan richt Louis Armstrong zich naar zijn trompet en zegt: “Ja schat, ik weet ook niet waar hij het over heeft.” De scène is afgelopen en de introductietitels van het tv-programma beginnen. Volgens mij was het een educatief muziekprogramma voor kinderen.

Ik denk zelf vaak aan deze scène als het gaat om de relatie tussen mens en technologie. Het verlangen om de ander in systemen te vangen, én tegelijk het verlangen om zelf buiten die systemen te leven.

We leven in een tijd waarin dit niet een theoretische spanning is, maar een existentiële vraag. Algoritmes analyseren en voorspellen ons gedrag en bepalen wat zichtbaar is en wat niet. AI vormt onze interacties, en sociale media onze gemeenschappen. Efficiënt en gestroomlijnd draait de wereld door volgens voorbedachte systemen. Maar die systemen zijn niet neutraal: ze ordenen niet alleen de wereld, ze vormen ook hoe wij naar elkaar kijken.

Ook groeit het verzet hiertegen. We willen niet alleen data zijn, niet alleen gedragspatronen, niet alleen iets dat voorspeld of verklaard kan worden. We willen ruimte houden voor iets dat niet volledig te vangen is: twijfel, toeval, intuïtie en menselijkheid die zich niet netjes laat opschrijven.

Bij SETUP hebben we dit sentiment de afgelopen vijftien jaar zien kantelen. In 2010 organiseerden we nog het evenement “Sterrenkijken met je mobiele telefoon”. Samen met astronomen en onze nieuwe iPhone 4 staarden we in de overweldigende sterrenhemel boven ons en onderzochten we welke apps het makkelijker maakten om die te begrijpen. De emanciperende en democratiserende waarde van nieuwe technologie. Door de apps hadden wij plots een gelijkwaardig gesprek met de astronomen. Welke mooie toekomst zagen we voor ons.

In 2026 organiseerden we een Anti-Big Tech punkjam, waar jongeren hun woede konden ventileren over hoe verslavend smartphones zijn, hoe het internet is ‘enshittified’, en hoe de zwaardmacht van de overheid er maar niet in slaagt met wet- en regelgeving big tech aan banden te leggen. Een event waar we letterlijk technologie kapot slaan.

Initiatieven zoals Project MensWens zijn een belangrijke toevoeging aan dit maatschappelijke debat. Het project, opgezet door Sjors Groeneveld, trok de afgelopen jaren langs verschillende plekken zoals festivals, onderwijsinstellingen en publieke locaties. Daar werd iedereen uitgenodigd om een MensWens te delen over mens-zijn in een tijd van toenemende technologisering. Uit die verzameling van wensen ontstond vervolgens een nieuwe laag: kunstenaars vertaalden de MensWensen naar nieuw werk in onder meer beeld, tekst, sculptuur, fotografie, keramiek en performance. Deze kunstwerken gaan nu op tour. Initiatieven als Project MensWens zijn essentieel om het gesprek over nieuwe technologie te democratiseren en te depolariseren.

Democratiseren in de zin van: wie er mag meespelen in het gesprek. Het debat over technologie blijft vaak hangen bij experts, beleidsmakers of technologische ontwikkelaars. Project MensWens verschuift dat perspectief door iedereen uit te nodigen om een persoonlijke wens te formuleren. Niet als expert, maar als mens die zelf onderdeel is van die technologische werkelijkheid. Daarmee wordt niet alleen de toegang tot het debat vergroot, maar ook het soort kennis dat ertoe doet: ervaringskennis, twijfel, verlangen en alledaagse observatie.

Het depolariserende zit in het doorbreken van de neiging om het gesprek te reduceren tot tegenstellingen. In plaats van vóór of tegen technologie, optimisme of pessimisme, ontstaat er een verzameling van uiteenlopende en soms zelfs tegenstrijdige MensWensen. De verbeelding van verschillende kunstenaars voegt hier een extra laag aan toe. Door deze wensen te vertalen naar sculpturen, poëzie en fotografie, worden ze niet vastgezet in één betekenis of oordeel, maar blijven ze in beweging. Ze krijgen meerdere lagen en laten ruimte voor ambiguïteit. Juist daardoor verschuift het gesprek van positionering naar verkenning: niet winnen of gelijk krijgen, maar met elkaar in dialoog blijven. 

Dat dit gesprek op zoveel plekken gevoerd kan worden, is niet vanzelfsprekend. Het vraagt om iemand die blijft verzamelen, verbinden en organiseren; die ruimte maakt voor stemmen die in het technologiedebat vaak niet vanzelf worden gehoord. In die zin is Project MensWens niet alleen een verzameling kunstwerken, maar ook een vorm van maatschappelijk werk: een uitnodiging om opnieuw eigenaar te worden van de vraag welke technologische toekomst wij wenselijk vinden.

Die vrije denkruimte is hard nodig. De komende jaren zal onze ongemakkelijke dans tussen mens en technologie alleen maar intensiveren. Dat hoeft geen gelopen race te zijn, zolang we, zoals in Project MensWens, actief eigenaarschap blijven claimen. Door, net als Louis Armstrong, je niet te voegen naar hoe het systeem zegt dat de wereld werkt, maar spelend te ontdekken hoe ze zou kunnen werken.

Jelle van der Ster – Directeur SETUP Medialab